ენში იუი-ლუ

ენში იუი-ლუ — ერთადერთი, ჩვენამდე მოღწეული 蒸青 (zhēngqīng) — ორთქლით ფიქსირებული მწვანე ჩაი, რომელიც ორთქლის მეთოდით მზადდება. ეს ჩაი ცოცხალი განსახიერებაა ძველი ტექნოლოგიისა, რომელიც ჯერ კიდევ ლუ იუიმ (陆羽, Lù Yǔ) აღწერა „ჩაის კანონში“ (《茶经》, „Chá Jīng“): „蒸之、焙之“ — „ორთქლით დამუშავება, ცეცხლზე გამოშრობა“. ენში იუი-ლუს წარმოება განუწყვეტლივ აკავშირებს თანამედროვე მეჩაიეობას ტანის ეპოქის ტრადიციებთან და წარმოადგენს ჩინეთის ეროვნულ არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობას.

1. კლასიფიკაცია და წარმოშობა:

• ტიპი: მწვანე ჩაი (არაფერმენტირებული). ფიქსაციის მეთოდი — ორთქლის (蒸青, zhēngqīng), განსხვავებით ჩინური მწვანე ჩაის უმრავლესობისგან, სადაც ქვაბში მოხალვა (炒青, chǎoqīng) გამოიყენება.
• კატეგორია: ჩინეთის ცნობილი ჩაი. 1965 წელს შეყვანილი იქნა „ჩინეთის ათი დიდი ჩაის“ (中国十大名茶) სიაში. 2014 წელს მისი დამზადების ტექნოლოგია ჩინეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ რეესტრში შეიტანეს. 2007 წლიდან დაცულია გეოგრაფიული მითითებით (地理标志产品保护).
• წარმოშობა: ჩინეთი, ხუბეის პროვინცია (湖北, Húběi), ქალაქი ენში (恩施市, Ēnshī Shì), ენში-ტუძია-მიაოს ავტონომიური ოლქი (恩施土家族苗族自治州, Ēnshī Tǔjiāzú Miáozú Zìzhìzhōu). ძირითადი საწარმოო რაიონები – ბაძიაოს (芭蕉侗族乡, Bājiāo Dòngzú Xiāng) დაბა, ცენტრით ხუანლიანსიში (黄连溪, Huángliánxī) და ენშის აღმოსავლეთი გარეუბანი – უფენშანის მთა (五峰山, Wǔfēng Shān).
• გეოგრაფიული კოორდინატები: დაახლოებით 30°16′ ჩ. გ., 109°28′ ა. გ.

2. ისტორია და კულტურული მნიშვნელობა:

• ისტორია:

ენშის რეგიონი ჩინეთში მეჩაიეობის ერთ-ერთი უძველესი ცენტრია. ისტორიული ქრონიკების მიხედვით, მეჩაიეობა აქ სამი ათასწლეულზე მეტია არსებობს – ჯერ კიდევ დასავლეთი ჯოუს ეპოქაში მოიხსენიება „ჩაის შეწირვა უ-ვანის შანზე ლაშქრობისას“ (武王伐纣, 巴人献茶). სამთა სამეფოს ეპოქის ტრაქტატში „გუანია“ (《广雅》, „Guǎng Yǎ“) ნათქვამია, რომ ბასა და ძინის მთებს შორის უკვე ამზადებდნენ ჩაის ბრტყელ ნამცხვრებს. ტანის ეპოქაში (618–907) ადგილობრივი „შიჯოუ ფანჩა“ (施州方茶) — კვადრატული, დაპრესილი ჩაი შიჯოუდან — ფართოდ იყიდებოდა ძიანლინსა და სიანიანში.

ენში იუი-ლუს უშუალო წინამორბედი ცინის ეპოქაში, კანსის იმპერატორის მმართველობისას (1662–1722) გაჩნდა. „ჩინეთის ჩაის კანონის“ (《中国茶经》, „Zhōngguó Chá Jīng“) მიხედვით, ბაძიაოს დაბაში, ხუანლიანსის მხარეში, ვიღაც ლანის (蓝/兰) გვარის ჩაით მოვაჭრემ ჩაის ორთქლით გადამუშავების განსაკუთრებული ღუმელი ააგო. მისი ნაწარმი — მჭიდროდ დახვეული, სწორი, კაშკაშა მწვანე, მოვერცხლისფრო-თეთრი ბეწვით დაფარული ჩაი — იუი ლიუის (玉绿, Yùlǜ) — „ნეფრიტის სიმწვანის“ სახელით იყო ცნობილი. იმავე ეპოქაში იგი ცინის 40-ზე მეტი ცნობილი ჩაის ჩამონათვალში შევიდა, ხუს ლუნძინთან, უიშანის კლდის ჩაისთან და ხუანშან მაოფენთან ერთად.

1936 წელს ხუბეის პროვინციული კომპანია „მინშენის“ (湖北省民生公司, Húběi Shěng Mínshēng Gōngsī) ჩაის მმართველმა იან ჟუნჯიმ (杨润之, Yáng Rùnzhī) ენშიში ჩაასვლა და ტექნოლოგია სრულყო: ძველი ქვაბში მოხალვა ორთქლის ფიქსაციით ჩაანაცვლა, ჩაის ფოთლის წვრილ ნემსებად ფორმირების მეთოდი შეიმუშავა. მიღებული ჩაი ნათელი ზურმუხტისფერი, მოვერცხლისფრო-თეთრი ბეწვითა და გამორჩეული არომატით გამოირჩეოდა. რაკი ბეწვი განსაკუთრებით თვალსაჩინო იყო (格外显露, géwài xiǎnlù), ჩაის „იუი ლიუი“-დან (玉绿) „იუი ლუ“ (玉露) — „ნეფრიტის ცვარი“ გადაარქვეს. სხვა ვერსიით, იან ჟუნჯი, როგორც ხუნანელი, ენობრივი განსხვავების გამო „ლიუის“ (绿) მაგივრად „ლუს“ (露) წარმოთქვამდა, რაც მოგვიანებით დამკვიდრდა.

1945 წლიდან ენში იუი-ლუს ექსპორტი იაპონიაში დაიწყო. 1973 წელს ჩაი გუანჯოუს გამოფენაზე წარადგინეს და საზღვარგარეთ გაიყიდა. 1995 წელს ცნობილი იაპონელი ჩაის ოსტატი, კაგავას უნივერსიტეტის პროფესორი სიმიძუ იასუო (清水康夫) ენშის ეწვია და წარწერა „恩施玉露、温古知新“ — „ენში იუი-ლუ — ძველის შესწავლით ახლის შეცნობა“ დატოვა, რითაც პატივი მიაგო იმ ადგილს, რომელსაც იაპონური გიოკუროს (玉露, gyokuro) მშობლიურ მხარედ მიიჩნევდა.

1980-იანი წლებისათვის წარმოება დაეცა, ტექნოლოგია კი თითქმის მთლიანად დაიკარგა. აღორძინება 2005 წელს დაიწყო, როდესაც კომპანია „ჟუნბანმა“ (润邦, Rùnbāng) ხელით წარმოება აღადგინა და ავტომატიზებული ხაზი შექმნა. 2007 წელს ჩაიმ დაცული გეოგრაფიული მითითების მქონე პროდუქტის სტატუსი მიიღო. 2014 წელს მისი დამზადების ტექნოლოგია ჩინეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ რეესტრში შეიტანეს, 2016 წელს კი ენში იუი-ლუს ჩაის კულტურული სისტემა გლობალურად მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო მემკვიდრეობის (GIAHS) წინასწარ ნუსხაში მოხვდა.

2018 წლის აპრილში ენში იუი-ლუ აირჩიეს სახელმწიფო ცერემონიის „ჩაის სმა აღმოსავლეთის ტბაზე“ (东湖茶叙, Dōnghú Cháxù) ჩაიდ, უხანში, რამაც მას საერთოეროვნული და მსოფლიო ცნობადობა მოუტანა.

• სახელწოდება:

  • „ენში“ (恩施) — ქალაქისა და ოლქის სახელი, სადაც ჩაი მზადდება.
  • „იუი“ (玉) — ნეფრიტი, ჩინურ კულტურაში სიწმინდის, კეთილშობილებისა და ფასეულობის სიმბოლო. ასახავს მშრალი ფოთლის ზურმუხტისფერ ფერს.
  • „ლუ“ (露) — ცვარი. მიუთითებს ნაყენის სიხალასეზე, გამჭვირვალებაზე, აგრეთვე იმ მოვერცხლისფრო ბეწვზე, რომელიც ჩაის ფოთლებს ცისკრის ცვარივით ფარავს.

• კულტურული მნიშვნელობა: ენში იუი-ლუს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ჩინური მეჩაიეობის ისტორიაში, როგორც ორთქლის დამუშავების, 蒸青 (zhēngqīng) — მწვანე ჩაის ძველი ტრადიციის ერთადერთ შემორჩენილ ნიმუშს. სწორედ ეს ტექნოლოგია ისესხა იაპონიამ ტანის ეპოქაში და იგი გახდა სენჩასა და გიოკუროს წარმოების საფუძველი. ენში იუი-ლუ — ერთგვარი „ცოცხალი ნამარხი“ (活化石, huó huàshí) ჩინური 蒸青 (zhēngqīng) ჩაისა, ხიდი ძველ ჩაის ხელოვნებასა და თანამედროვეობას შორის. მას მიენიჭა „ხუბეის პროვინციის ისტორიული ჩაი №1“-ის (湖北第一历史名茶, 2008) ტიტული. ტრადიციის მცველი ოსტატი — იან შენვეი (杨胜伟, Yáng Shèngwěi), აღიარებულია, როგორც ეროვნული არამატერიალური მემკვიდრეობის მემკვიდრე.

3. ბოტანიკური აღწერა და ნედლეული:

• ჯიში / კულტივარი: მთავარ ტრადიციულ ჯიშად ითვლება ადგილობრივი ჯგუფური კულტივარი ტაი ძი ჩა (苔子茶, Tái zǐ chá), რომელიც მიეკუთვნება Camellia sinensis var. sinensis-ს. ეს არის ბუჩქოვანი ჯიში, მცირე- და საშუალოფოთლიანი, კარგად ადაპტირებული ენშის მთის რეგიონის პირობებთან, მაღალი ამინომჟავების შემცველობითა და სიცივისადმი მდგრადობით. 1990-იანი წლების ბოლოდან აქტიურად ინერგება უსქესოდ (ვეგეტატიურად) გამრავლებული ჯიშებიც, როგორიცაა: ელუნძინი (鄂龙井), ე ჩა 1-ჰაო (鄂茶1号), ფუდინ და ბაი (福鼎大白) და სხვა, თუმცა სტანდარტი ითვალისწინებს ისეთი ჯიშების გამოყენებას, რომლებიც ენში იუი-ლუს წარმოებისთვის ვარგისია და ავტონომიური ოლქის ფარგლებში იზრდება.
• კრეფა: საგაზაფხულო კრეფა — მარტის შუა რიცხვებიდან გუიუის (谷雨, Gǔyǔ, „პურის წვიმები“, დაახლ. 20 აპრილი) ჩათვლით. აქტიური კრეფა 30 დღეს გრძელდება. კრეფა ნათელ ამინდში ხდება.
• კრეფის სტანდარტი: უმაღლესი ხარისხისთვის — ერთი კვირტი და ერთი ფოთოლი (一芽一叶, yī yá yī yè), სტანდარტული ხარისხისთვის — ერთი კვირტი და ორი, ძლივს გაშლილი ფოთოლი (一芽二叶初展, yī yá èr yè chū zhǎn). მოითხოვება ზომისა და სიმწიფის ერთგვაროვნება: მოკლე კვანძები, მჭიდროდ განლაგებული ფოთლები, კვირტი – ფოთოლზე გრძელი, ფოთლის ფერი — მუქი მწვანე.
• ნედლეულის მოთხოვნები: ფოთლები უნდა იყოს მთლიანი, ნაზი, სუფთა. დაზიანებული, მჭკნარი ან ზომით არაერთგვაროვანი ყლორტები გამოირიცხება.

4. ტერუარი და გაზრდის თავისებურებები:

• რეგიონი: ენში მდებარეობს ვულინშანის (武陵山, Wǔlíng Shān) მთიანი მასივის სიღრმეში, იუნან-გუიჯოუს მაღლობის აღმოსავლურ გაგრძელებაზე, ჩრდილოეთის 30-ე პარალელის გასწვრივ — რეგიონში, რომელიც უნიკალური ბიომრავალფეროვნებით გამოირჩევა. ენში არაოფიციალურად „სელენის მსოფლიო დედაქალაქის“ (世界硒都, Shìjiè Xī Dū) წოდებას ატარებს, რაც ადგილობრივ ნიადაგებში სელენის გამორჩეულად მაღალი შემცველობითაა განპირობებული.
• სიმაღლე ზღვის დონიდან: ძირითადი პლანტაციები 600–1200 მ-ზეა განლაგებული; საშუალო სიმაღლე — დაახლ. 600 მ.
• ნიადაგები: ძირითადად — ქვიშნარი თიხნარი და ყვითელ-მურა ნიადაგები (黄棕壤, huáng zōng rǎng). ღრმა ნოყიერი ფენა, ორგანიკით მდიდარი, pH 4,5–6,5. უნიკალური თვისება — სელენის მაღალი შემცველობა, რაც ჩაის ფოთოლში ამ მიკროელემენტის დაგროვებას განაპირობებს.
• კლიმატი: სუბტროპიკული, მუსონური, მთის ნოტიო კლიმატი. ზომიერი ზამთარი (იანვრის საშუალო ტემპერატურა +5 °C-ს არ ჩამოცდება), არაცხელი ზაფხული (ივლისის საშუალო ტემპერატურა +27 °C-ს ოდნავ აღემატება). ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა მაღალია. მზის ნათება — 1200 სთ-ზე მეტი წელიწადში. უყინვარი პერიოდი — 276 დღე. აქტიური ტემპერატურის (≥10 °C) ჯამი — 5000 °C-ს მაინც. დამახასიათებელია ხშირი ნისლი, განსაკუთრებით — დილითა და საღამოს, რაც ბუნებრივ ჩრდილს ქმნის.
• თავისებურებები: თბილი, ნოტიო კლიმატი, ნისლის სიმრავლე და გაფანტული სინათლე ფოთოლში ამინომჟავების, ქლოროფილისა და სხვა აზოტშემცველი ნაერთების დაგროვებას უწყობს ხელს, რაც განაპირობებს ენში იუი-ლუს კაშკაშა მწვანე ფერს, სუფთა არომატსა და ოდნავ ტკბილ გემოს.

5. წარმოების ტექნოლოგია:

ენში იუი-ლუ — 蒸青针形绿茶 (zhēngqīng zhēnxíng lǜchá), ანუ ნემსისებრი ფორმის მწვანე ჩაი ორთქლის ფიქსაციით. მისი ტექნოლოგია ტანის ეპოქიდან მემკვიდრეობით მიღებულ ორთქლვის ძველ მეთოდს XVIII–XX საუკუნეებში განვითარებულ ხელით ფორმირების უნიკალურ ილეთებთან აერთიანებს. ტრადიციული ოსტატები ცხრა ძირითად მოძრაობას ფლობენ: „蒸、扇、抖、铲、整、搂、端、搓、扎“ (zhēng, shàn, dǒu, chǎn, zhěng, lōu, duān, cuō, zhā) — „ორთქლვა, გახეხვა, შერყევა, გადაღვრა, გასწორება, შეგროვება, მხარდაჭერა, გრეხა, დატკეპნა“.

• კრეფა (采摘, cǎi zhāi): ხელით კრეფა დილის საათებში, ნათელ ამინდში. უმაღლესი ხარისხისათვის — ერთი კვირტი ერთი ფოთლით, ზომით ერთგვაროვანი.

• განლაგება (摊放, tān fàng): ახალდაკრეფილ ნედლეულს გრილ, ვентилируемомში თხელ ფენად ანაწილებენ, ხანმოკლე გაშრობისთვის, ფოთლის ზედაპირიდან ზედმეტი ტენის მოსაცილებლად.

• ორთქლვა / ორთქლის ფიქსაცია (蒸青, zhēngqīng): მთავარი, უნიკალური ეტაპი. ფოთლები ცხელი ორთქლით მუშავდება 100–105 °C-ზე, 40–50 წამის განმავლობაში. ორთქლი ანეიტრალებს ჟანგვით ფერმენტებს (პოლიფენოლოქსიდაზას), ჟანგვას აჩერებს. ქვაბში მოხალვისგან (杀青, shāqīng) განსხვავებით, ორთქლვა მაქსიმალურად ინარჩუნებს ქლოროფილს, ამინომჟავებსა და ვიტამინებს, რაც დამახასიათებელი „სამ მწვანეს“ (三绿, sān lǜ) უზრუნველყოფს: მწვანე მშრალი ფოთოლი, მწვანე ნაყენი, მწვანე ჩაის ნალექი.

• გაცივება (扇凉, shān liáng): ორთქლვისთანავე ფოთლებს ჰაერის ნაკადით (მარაოთი ან ვენტილატორით) სწრაფად აცივებენ, ზედაპირის ტენის მოსაშორებლად და გადახურების თავიდან ასაცილებლად.

• პირველი გამოხალვა — „ჩან ტოუ მაო ხო“ (铲头毛火, chǎn tóu máo huǒ): ფოთლებს სპეციალურ, გახურებულ სახალავე ღუმელზე (焙炉, bèi lú) ათავსებენ და ხელისგულებით, გადაღვრის მოძრაობებით, ზომიერ ტემპერატურაზე აშრობენ, ტენიანობას დაახლ. 55–60%-მდე ამცირებენ.

• გრეხა (揉捻, róuniǎn): გამომშრალ ფოთლებს აgრეხენ, პირველად ფორმას ანიჭებენ და უჯრედულ სტრუქტურას ანგრევენ, წვენის გამოსათავისუფლებლად. გრეხა ნაზი უნდა იყოს, რომ ნაზი ფოთლები არ დაზიანდეს.

• მეორე გამოხალვა — „ჩან ერ მაო ხო“ (铲二毛火, chǎn èr máo huǒ): განმეორებითი შრობა ღუმელზე, 80 °C-ის ფარგლებში, ტენიანობას 30–35%-მდე მიიყვანენ.

• ფორმირება და პრიალა — „ჯენსინ შანგუან“ (整形上光, zhěngxíng shàngguāng): ყველაზე საპასუხისმგებლო, შრომატევადი ეტაპი, 80 წუთამდე გრძელდება. იგი ორ ქვეეტაპად იყოფა:

  • თავისუფალი გრეხა (悬手搓条, xuánshǒu cuō tiáo): ოსტატი აიღებს ჩაის პორციას (0,8–1,0 კგ), გაწონასწორებულად უჭირავს ხელისგულებს შორის და განუწყვეტლივ, ერთი მიმართულებით — მარჯვენა წინ, მარცხენა უკან — აgრეხს, ღუმლის 70–80 °C ტემპერატურაზე. ჩაის ფურცლები თანდათან იჭიმება, წვრილ, სწორ ძაფებად იქცევა. ღუმელთან წყვილ-წყვილად მდგომი ოსტატების მოძრაობები ტაიძი ხომალდის მოძრაობებს მოგვაგონებს — „ღრუბლის ხელებს“ (云手, yúnshǒu).
  • პრიალა ღუმელზე (炉盘搓茶): როცა ჩაი წაგრძელებულ ფორმას იძენს, ტენის 30%-ს ინარჩუნებს, გადადიან ოთხ დასასრულებელ ილეთზე: 搂 (lōu) — შეგროვება, 搓 (cuō) — გრეხა, 端 (duān) — მხარდაჭერა, 扎 (zhā) — დატკეპნა. ეს მოძრაობები ტაიძის ილეთებს — „ძაფის უკუღმა გადახვევას“ (倒卷肱, dào juǎn gōng) და „გარეული ცხენი ფაფარს ივარცხნის“ (野马分鬃, yěmǎ fēn zōng) მოგვაგონებს. შედეგად, ჩაი თხელი, სწორი, ბრწყინვალე ნემსის ფორმას იღებს, ფიჭვის ნემსების მსგავსად.

• გამოშრობა / გამოხალვა (烘焙, hōngbèi): ფინალური გამოშრობა, შემცირებულ ტემპერატურაზე, ნარჩენი ტენის 4–6%-ის სტანდარტულ მაჩვენებლამდე მოსაყვანად.

• გადარჩევა (拣选, jiǎnxuǎn): ხელით დახარისხება — გატეხილი, არასტანდარტული ნაწილაკების მოცილება, მზა პროდუქტის ერთგვაროვნების უზრუნველყოფა.

6. ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები:

• მშრალი ფოთლის გარეგნული სახე: თხელი, სწორი, მჭიდროდ დაგრეხილი ნემსები, 1,5–2 სმ-ის, ფიჭვის ნემსებს მოგვაგონებს. ზედაპირი — გლუვი, მბზინავი. ფერი — მუქი ზურმუხტისფერი, მკვეთრად გამოხატული მოვერცხლისფრო-თეთრი ბეწვით (白毫, báiháo), რომელიც ჩაის ფოთოლს თრთვილივით ფარავს.
• მშრალი ფოთლის არომატი: სუფთა, ნათელი, გაზაფხულის სიმწვანის მკვეთრი ტონებით, მსუბუქი ყვავილოვანი ნიუანსებითა და 蒸青 (zhēngqīng) ჩაისთვის დამახასიათებელი ზღვის მცენარეების (海苔香, hǎitái xiāng) ნოტით.
• ნაყენის არომატი: სუფთა, ნათელი, მაღალი, მდგრადი (清香持久, qīngxiāng chíjiǔ). ჭარბობს გაზაფხულის ბალახის, ახლად მოთიბული მდელოს ნოტები, მსუბუქი სიტკბოთი და ძლივს შესამჩნევი ნორის (წყალმცენარის) ელფერით.
• გემო: მკვეთრი, გამამხნევებელი, გამოკვეთილი სიტკბოთი (甘醇, gānchún) და უმამის (鲜, xiān) ნოტით. სხეული — საშუალო, რბილი, მფარველი. გემოს გაგრძელება — სუფთა, ხანგრძლივი, მინერალური, მოტკბო ელფერებით (回甘, huígān). სიმწარე და შემკვრელობა პრაქტიკულად არ იგრძნობა.
• ნაყენის ფერი: გამჭვირვალე, კაშკაშა, ნაზი მწვანე ან ღია ზურმუხტისფერი (嫩绿明亮, nènlǜ míngliàng), თხევად ნეფრიტს მოგვაგონებს.
• მოხარშული ფოთოლი: ნაზი, მთლიანი, ელასტიკური ფოთლები, კაშკაშა მწვანე ფერის (嫩匀明亮, nèn yún míngliàng), დამახასიათებელი „მესამე მწვანეთი“ — მწვანე ფოთლის ნალექით. შუშის ჭიქაში მოხარშვისას ჩაის ფოთლები თავდაპირველად, ელეგანტურად, „ცეკვავს“ წყლის სიღრმეში, შემდეგ ნელ-ნელა ძირს იძირება, ცოცხალი ყლორტებივით იშლება.

ენში იუი-ლუს მთავარი ორგანოლეპტიკური მახასიათებელი გამოიხატება ფორმულით „三绿一鲜“ (sān lǜ yī xiān) — „სამი მწვანე, ერთი სიხალასე“: მწვანე მშრალი ფოთოლი, მწვანე ნაყენი, მწვანე ჩაის ნალექი და სუფთა, ცოცხალი გემო.

7. ქიმიური შემადგენლობა:

• პოლიფენოლები (კატეხინები): მაღალი შემცველობა, ძირითადად — ეპიგალოკატექინ გალატი (EGCG) — მძლავრი ანტიოქსიდანტი. ორთქლის ფიქსაცია კატეხინებს გაცილებით უკეთ ინარჩუნებს, ვიდრე მოხალვა.
• ამინომჟავები: L-თეანინის (L-茶氨酸) მნიშვნელოვანი შემცველობა, რომელიც მოტკბო გემოს, უმამის ნოტსა და რბილ, დამამშვიდებელ ეფექტს უზრუნველყოფს. ნისლიანი მთის კლიმატი და ნაწილობრივი, ბუნებრივი ჩრდილი ამინომჟავების გაძლიერებულ დაგროვებას უწყობს ხელს.
• ალკალოიდები: კოფეინი (咖啡因, kāfēiyīn) — ზომიერი შემცველობა, უზრუნველყოფს რბილ, მატონიზირებელ ეფექტს, რომელსაც L-თეანინი არბილებს. აგრეთვე, შეიცავს თეობრომინსა და თეოფილინს.
• სელენი (硒, xī): ენში იუი-ლუს უნიკალური თვისება. მშრალი ჩაის სელენის შემცველობა — 3,47 მგ/კგ-ია (სასოფლო-სამეურნეო მეცნიერებათა აკადემიის, ჩინეთის ჩაის კვლევის ინსტიტუტის მონაცემებით). ნაყენში — 0,01–0,52 მგ/კგ, რაც „ფუსიჩას“ (富硒茶, „სელენით გამდიდრებული ჩაის“) სტანდარტს (0,3–5,0 ppm) შეესაბამება. ახალი ფოთლის სელენის შემცველობა — 0,03–4,1 მგ/კგ.
• ქლოროფილი: მაღალი შემცველობა, ორთქლის ფიქსაციის წყალობით, რაც მას გაცილებით უკეთ ინარჩუნებს, ვიდრე მოხალვა; ეს ჩაისა და ნაყენის კაშკაშა მწვანე ფერს განაპირობებს.
• ვიტამინები: მდიდარია C, E, B₁, B₂ ვიტამინებით, კაროტინით. C ვიტამინი განსაკუთრებით კარგად ინარჩუნებს ორთქლის დამუშავებისას.
• მინერალები: სელენის გარდა, შეიცავს თუთიას, მანგანუმს, კალიუმს, ფტორს, მაგნიუმს.
• ეთერზეთები: პასუხისმგებელია სუფთა, ნათელ არომატზე. ორთქლის ფიქსაცია უფრო „მწვანე“, ბალახოვან-ზღვის მცენარისებრ არომატულ პროფილს ინარჩუნებს, მოხალულ მწვანე ჩაიებთან შედარებით.

8. ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო თვისებები:

• ანტიოქსიდანტური დაცვა: კატეხინების (განსაკუთრებით, EGCG-ის) და სელენის მაღალი შემცველობა უზრუნველყოფს უჯრედების მძლავრ დაცვას ოქსიდაციური სტრესისა და თავისუფალი რადიკალებისგან.
• იმუნიტეტის გაძლიერება: სელენი — იმუნური სისტემის ნორმალური ფუნქციონირების ძირითადი მიკროელემენტი. ენში იუი-ლუს რეგულარული მოხმარება ორგანიზმში მისი მარაგების შევსებას უწყობს ხელს.
• კოგნიტური ფუნქციების გაუმჯობესება: L-თეანინისა და კოფეინის სინერგიული მოქმედება ყურადღების კონცენტრაციას ზრდის, აზროვნების სიცხადეს აუმჯობესებს, ზედმეტი აღგზნების გამოწვევის გარეშე, — თეანინი არბილებს კოფეინის მასტიმულირებელ ეფექტს.
• გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მხარდაჭერა: მწვანე ჩაის პოლიფენოლები ხელს უწყობს სისხლძარღვების ელასტიკურობის გაუმჯობესებასა და ლიპიდური ცვლის ნორმალიზებას.
• დეტოქსიკაცია და მეტაბოლიზმი: ხელს უწყობს ტოქსინების გამოდევნას, მხარს უჭერს ნორმალურ ნივთიერებათა ცვლას.
• სასიკეთო გავლენა მონელებაზე: ზომიერი მოხმარება, ჭამის შემდეგ, მონელებას უწყობს ხელს.
• დაცვა ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან: კატეხინები და C ვიტამინი კანის UV-გამოსხივების მავნე ზემოქმედებისგან დაცვას უწყობს ხელს.
• რელაქსაცია: L-თეანინი ხელს უწყობს თავის ტვინში ალფა-ტალღების გამომუშავებას, რაც მშვიდ, კონცენტრირებულ მდგომარეობას ქმნის.

9. მოხარშვა:

• წყლის ტემპერატურა: 80–85 °C. მეტისმეტად ცხელმა წყალმა შეიძლება ნაზი ფურცლები „დაწვას“ და ნაყენს სიმწარე მიანიჭოს.
• ჩაის რაოდენობა: 3–5 გ 150–200 მლ წყალზე.
• ჭურჭელი: მინის ჭიქა ან კოლბა (საუკეთესო არჩევანი — „ჩაის ფოთლების ცეკვის“ ხილვის საშუალებას იძლევა), ფაივანი (盖碗, gàiwǎn) — ფაიფურის, ან ფაიფურის ჩაიდანი. არ არის რეკომენდებული თიხის ჭურჭელი (ისინისებრი ჩაიდნები), რადგან იგი 蒸青 (zhēngqīng) ჩაის ნატიფ არომატს იწოვს.
• პროცესი:
  1. გააცხელეთ ჭურჭელი მდუღარე წყლით, გადაასხით.
  2. ჩაყარეთ მშრალი ჩაი.
  3. გამორეცხვა საჭირო არ არის — ენში იუი-ლუ საკმაოდ ნაზი, სუფთაა, პირველი მოსხმა კი უკვე ძვირფას ნივთიერებებს შეიცავს.
  4. დაასხით 80–85 °C-ის წყალი, რბილი, წრიული მოძრაობით. ჭიქაში მოხარშვისას, შეგიძლიათ გამოიყენოთ „საშუალო ჩასხმის“ (中投法, zhōng tóu fǎ) მეთოდი: ჯერ, მოცულობის მესამედზე, ჩაასხით წყალი, ჩაყარეთ ჩაი, 30 წამს მოიცადეთ, შემდეგ — აავსეთ.
  5. პირველი მოსხმა — გაჩერება 45–60 წამი.
  6. მომდევნო მოსხმებისთვის — გაზარდეთ დრო 15–20 წამით.
  7. ჩაი 3–5 ხარისხიან მოსხმას იტანს.

10. შენახვა:

ენში იუი-ლუ, როგორც 蒸青 (zhēngqīng) მწვანე ჩაი, განსაკუთრებით მგრძნობიარეა გარე ფაქტორების მიმართ — სინათლის, ტენის, სითბოსა და უცხო სუნის. ჩაის მტრები: მაღალი ტემპერატურა (აჩქარებს ჟანგვას), ტენი (ობს იწვევს), სინათლე (ანადგურებს ქლოროფილსა და კატეხინებს), ჟანგბადი და უცხო სუნი (ჩაი აქტიურად იწოვს არომატებს). რეკომენდებულია შენახვა ჰერმეტულ, სინათლისგან დაცულ ჭურჭელში (ვაკუუმირებული, ფოლგიანი პაკეტები, ლითონის ქილები), მაცივარში, 0–5 °C ტემპერატურაზე. საიმედო ჰერმეტიზაციისას, შენახვის ვადა — 12–18 თვე. ოთახის ტემპერატურაზე — 2–3 თვის განმავლობაში უნდა იქნეს მოხმარებული.

11. ფასი და ყალბი პროდუქტი:

ენში იუი-ლუს ფასი მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული: კრეფის დრო (ცინმინამდე — ყველაზე ძვირფასი, შემდეგ — გუიუიმდე), ხარისხი (გრეიდი), მწარმოებლის რეპუტაცია, გადამუშავების ტიპი (ხელით ან მანქანით). მაღალი ხარისხის, ადრეგაზაფხულის, ხელით დამზადებული ენში იუი-ლუს ფასი, 500 გ-ზე, 1000-დან 5000 იუანამდე მერყეობს (ჩინეთის შიდა ბაზრის ფასები). მანქანური წარმოება ფასს მნიშვნელოვნად ამცირებს. საერთაშორისო საცალო ბაზარზე, ხარისხიანი ენში იუი-ლუს ფასი — 100 გ-ზე 30-80 აშშ დოლარია. ბრენდი „恩施玉露“ — 18,07 მილიარდ იუანადაა შეფასებული (2018).

• როგორ ავიცილოთ ყალბი:

  • იყიდეთ შემოწმებულ, სპეციალიზებულ გამყიდველებთან, რომლებსაც გეოგრაფიული მითითების — „恩施玉露“-ის გამოყენების უფლება აქვთ.
  • შეაფასეთ გარეგნული სახე: ნამდვილი ენში იუი-ლუ — თხელი, თანაბარი, ბრწყინვალე, ფიჭვისებრი მწვანე ნემსებია, მკაფიო, თეთრი ბეწვით. უთანაბრო, მკრთალი, არაერთგვაროვანი ფოთლები — ყალბის ნიშანია.
  • შეამოწმეთ არომატი: დამახასიათებელი, სუფთა, ნათელი არომატი, ზღვის მცენარეების ნოტით. „მწვანე“ სიხალასის არარსებობა ან მყრალი, ნესტიანი ელფერი — დაბალ ხარისხზე მიუთითებს.
  • შეამოწმეთ ნაყენი: უნდა იყოს გამჭვირვალე, კაშკაშა, ნაზი მწვანე, გამოკვეთილი სიტკბოთი და სიხალასით. ბუნდოვანი, ყვითელი ნაყენი ან მწარე გემო — ყალბის ან ძველი ჩაის ნიშანია.
  • მეტისმეტად დაბალი ფასი — ეჭვის საფუძველი: ნამდვილი ენში იუი-ლუ იაფი ვერ იქნება.

12. საინტერესო ფაქტები:

• ენში იუი-ლუ — ერთადერთი მწვანე ჩაი ჩინეთში, რომელიც კვლავ ინარჩუნებს ორთქლის ფიქსაციის (蒸青) ძველ ტექნოლოგიას, რომელიც ტანისა და სუნის ეპოქაში ბატონობდა, მაგრამ მინის ეპოქაში, ჯუ იუანჯანის რეფორმების შემდეგ, ქვაბში მოხალვამ ჩაანაცვლა. იაპონური სენჩა და გიოკურო — იმავე ტექნოლოგიის პირდაპირი მემკვიდრენი არიან.
• ენშის რეგიონი მსოფლიოში ყველაზე მდიდარი სელენის მარაგით გამოირჩევა, რისთვისაც მიიღო „სელენის მსოფლიო დედაქალაქის“ (世界硒都) სტატუსი. ეს ენში იუი-ლუს ჩინეთის ერთადერთ, მსხვილ, ცნობილ, „ფუსე“ (富硒) — ანუ ბუნებრივად, სელენით გამდიდრებულ ჩაიდ აქცევს.
• ჩაის ფორმირებისას ოსტატთა მოძრაობები იმდენად გლუვი, რიტმულია, რომ მას ტაიძიციუანის ილეთებს ადარებენ: „ღრუბლის ხელები“ (云手), „ძაფის უკუღმა გადახვევა“ (倒卷肱), „გარეული ცხენი ფაფარს ივარცხნის“ (野马分鬃).
• 2018 წელს, ენში იუი-ლუ, ლიჩუან ხუნის (利川红, Lìchuān Hóng) ჩაისთან ერთად, აირჩიეს — „一红一绿“ — „ერთი წითელი, ერთი მწვანე“ — სახელმწიფო ჩაის სმისთვის, აღმოსავლეთის ტბაზე, უხანში, რის შემდეგაც, ორივე ჩაი ხუბეის პროვინციის სიმბოლოდ იქცა.
• იაპონელმა პროფესორმა, სიმიძუ იასუომ, 1995 წელს, ენშის მონახულებისას, რეგიონს იაპონური 蒸青 (zhēngqīng) ჩაის ტრადიციის მშობლიური მხარე უწოდა, და დატოვა წარწერა: „恩施玉露、温古知新“ — „ენში იუი-ლუ — ძველის შესწავლით ახლის შეცნობა“.

13. სხვა მწვანე ჩაისთან შედარება:

• სენჩა (煎茶, Sencha), იაპონია: „ახლო ნათესავი“ ტექნოლოგიით — იგი, აგრეთვე, 蒸青 (zhēngqīng) მწვანე ჩაია. თუმცა, იაპონური სენჩა, როგორც წესი, უფრო ღრმად იორთქლება (ფუკამუში), აქვს ბრტყელი, ან ოდნავ დაგრეხილი ფორმა, უფრო მკვეთრი უმამის გემო. ენში იუი-ლუს, დამახასიათებელი, ნემსისებრი ფორმა, უფრო ნატიფი არომატი, მინერალური, სელენით განპირობებული გემოს გაგრძელება აქვს.
• გიოკურო (玉露, Gyokuro), იაპონია: მიუხედავად იეროგლიფ „玉露“-ის დამთხვევისა, ტექნოლოგიები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. გიოკურო ხანგრძლივ (20+ დღე) ჩრდილშია, რაც მის ქიმიურ შემადგენლობას რადიკალურად ცვლის (თეანინი მკვეთრად იმატებს, კატეხინები — მცირდება). ენში იუი-ლუ, განზრახ, არ ჩრდილავენ — მისი სირბილე ბუნებრივი, მთის ნისლითაა განპირობებული.
• სი ხუ ლუნ ძინი (西湖龙井, Xīhú Lóngjǐng): ლუნ ძინი — 炒青 (chǎoqīng) ჩაი (მოხალვით ფიქსირებული), აქვს ბრტყელი ფორმა, კაკლის არომატი, მკვეთრი, წაბლისებრი სიტკბო. ენში იუი-ლუ — ნემსისებრი ფორმით, ბალახოვან-ზღვის მცენარისებრი არომატით, უფრო სუფთა, „მწვანე“ გემოვანი პროფილით გამოირჩევა.
• ხუანშან მაო ფენი (黄山毛峰, Huángshān Máo Fēng): იგი, აგრეთვე, ნაზი, საგაზაფხულო, მთის რეგიონის მწვანე ჩაია, მაგრამ — 烘青 (hōngqīng) (ხორცით გამოხალვით ფიქსირებული), უფრო ყვავილოვანი, ორქიდეის არომატით. ენში იუი-ლუ — უფრო „საზღვაო“, სუფთა ხასიათისაა.
• ენში იუი-ლუ (恩施玉露) vs. ვიეტნამური 蒸青 (zhēngqīng) ჩაი: ვიეტნამი, აგრეთვე, აწარმოებს 蒸青 (zhēngqīng) მწვანე ჩაის, თუმცა ისინი, როგორც წესი, ნაკლებად გამოხატული ფორმირებით, ნაკლებად კაშკაშა ბეწვითაა, არ გამოირჩევა უნიკალური, სელენის პროფილით.

დასასრულს:

ენში იუი-ლუ — ეს მხოლოდ მწვანე ჩაი კი არა, არამედ ცოცხალი ხიდია უძველეს, ჩაის ტრადიციასა და თანამედროვეობას შორის. მისი მოხდენილი, ზურმუხტისფერი ნემსები, რომლებიც ოსტატთა — ტაიძიციუანის ილეთებისგან არაფრით განსხვავებული — ხელით იბადება, ათასწლეულზე მეტი ხნის ტექნოლოგიას ინახავს. სუფთა, ნათელი გემო, უმამის ნოტითა და მინერალური გაგრძელებით, კაშკაშა, ნეფრიტისფერი ნაყენი, სელენის უნიკალური სიმდიდრე — ენში იუი-ლუს მართლაც გამორჩეულ ჩაიდ აქცევს — ერთდროულად, ისტორიულ ძეგლად, ცოცხალ, გამამხნევებელ სასმელად. ეს ჩაი, გემოს სიწმინდის, ჩაის ფოთლის სილამაზისა და ნამდვილი ისტორიის შეხების მოყვარულთათვის — ისევე, როგორც მათთვის, ვინც ჯანმრთელობისთვის სასარგებლოს ეძიებს, ნამდვილ სიამოვნებას მოგანიჭებთ.